Türkiye’de Esnaf Kurye Modeli ve Direniş: Trendyol’a Bağlı Kuryelerin İş Bırakma Eylemleri

Abstract

Bu çalışma 2022 ve 2023 Ocak aylarında Trendyol platformuna bağlı çalışan esnaf kuryelerin iş bırakma eylemleri üzerinden ‘platform çalışma’, ‘gig çalışma’ şeklinde tanımlanan ekonomik modele odaklanmaktadır. Esnaf kuryeler ve sendikacılarla gerçekleştirilen derinlemesine mülakatlar üzerinden platform çalışmanın doğası ve eylemlerin emek hareket içindeki konumu anlaşılmaya çalışılmıştır. Platform ekonomisi bünyesinde çalışanların sınıflandırılmasına dönük farklı yaklaşımlar bulunmaktadır. Hukuken bu kişiler ‘kendi hesabına’ çalışanlar olarak sınıflandırılmaktadır. Esnaf kuryeler, bağımsız çalışan olma vaadiyle işe başlamış olmalarına rağmen iş süreci içinde işçiden farksız deneyimler yaşadıklarını ifade etmişlerdir. Bu nedenle çalışmada platform çalışanlarının örgütlenme ve iş bırakma süreçleri işçi sınıfı eylemleri kapsamında değerlendirilmiştir. 2022 ve 2023 yılları arasında Türkiye’de büyük çoğunluğu sendika üyesi olmayan işçilerin fiili grev dalgası yaşanmıştır. Çalışma, dijital platformlara bağlı esnaf kurye eylemlerinin Türkiye’deki bu fiili grev dalgasının önemli bir parçası olduğunu, geleneksel biçimleri aşan mücadele yöntemlerine dönük önemli dersler içerdiğini belirtmektedir. Ancak bu örgütlenme biçimlerinin devamlılığının kısıtlı olduğunu da öne sürmektedir. Çalışmada özellikle işyerinin fiziki sınırları dışında ve çevrimiçi araçlar üzerinden yürütülen örgütlenme deneyimlerinin platform çalışma modeli açısından önemine vurgu yapılmaktadır. Bulgular platform çalışanlarının kendilerini işçi olarak tanımladıklarını ancak Türkiye’deki geleneksel sendikal yapıların bu kesimi kapsamaktan uzak olduğunu göstermektedir. Araştırma platform çalışma modelinde çalışanların örgütlenmesinin kendine özgü nitelikleri konusunda literatüre katkı yapmaktadır.

This study focuses on the economic model defined as “platform work”, “gig work” through the work stoppage protests of artisan couriers working on the Trendyol platform in January 2022 and 2023. Through in-depth interviews with artisan couriers and trade unionists, the nature of platform work and the position of the actions within the labour movement are tried to be understood. There are different approaches to categorising those working in the platform economy. Legally, they are categorised as ‘ self-employed’. Artisan couriers stated that although they started to work with the promise of being self-employed, they had experiences no different from those of workers during the work process. For this reason, in this study, the organisation and work stoppage processes of platform workers are evaluated within the scope of working class actions Between 2022 and 2023, there was a wave of wildcat strikes in Turkey, mostly by non-unionised workers. The study argues that artisan courier actions linked to digital platforms were an essential part of this wildcat strike wave in Turkey and that they contain important lessons for methods of struggle that transcend traditional forms. However, it also argues that the continuity of these forms of organisation is limited. The study emphasises the importance of organising experiences carried out outside the physical boundaries of the workplace and through online tools for the platform working model. The findings show that platform workers define themselves as workers, but the traditional trade union structures in Turkey are far from covering this segment. The research contributes to the literature on the specific characteristics of the organisation of workers in the platform working model.